Категорија: За пчелите

[dropcap]П[/dropcap]челите, особено помладите, се премногу чувствителни на температурни промени, па возрасните пчели развиле заеднички механизам, со кој се спречуваат одредени нарушувања во развојот на младите пчели и леглото.

За да се спречат одредени стресни ситуации, кои доведуваат до пореметување во функционирањето на едно пчелно семејство, пчелите работнички преку ефикасен начин, сличен на човековото регулирање на температурата преку кожата и крвните садови, успеваат да ја апсорбираат и елиминираат топлината.

Младите пчели се развиваат во восочни ќелии во кои, за да се добијат здрави пчели и правилен развој, температурата треба да изнесува помеѓу 32 и 35°C. Спротивно на ова, возрасните можат да издржат доста повисоки температури. Во пчелното семејство, пчелите работнички имаат функција на термостат. При паѓање на температурата, тие создаваат топлина преку движење на торакалните мускули. Кога е премногу жешко, пчелите работнички функционираат како вентилатор, при што координирано и со одредено темпо мавтаат со своите крилца при тоа распрскувајќи вода во вид на многу ситни аеросоли. Кога топлинскиот стрес е локализиран, тие ја апсорбираат топлината во себе збивајќи се околу леглото, ситуација позната како „топлински штит“. Но малку е познато на кој начин после апсорбирањето на топлината, пчелите се ослободуваат од неа.

При експериментирање на способноста за температурна регулација на пчелите, во кошници од плексиглас биле поставени ист број на пчели. Во секоја кошница бил вметнат извор на топлина (светилка) и биле приклучени температурни сонди. Една контролна кошница била оставена празна, односно без пчели. При вклучување на светилките и загревање на кошниците, било забележано формирање на топлински штит од страна на постарите пчели. По 15 минути, за да се спречат оштетувања на пчелите, исклучени се светилките. Во рок од 10 минути температурата во кошниците била на безбедно и нормално ниво, додека загреваната контролна кошница без пчели останала на 40°C.

Со користење на термална камера, при вклучување на изворот на топлина и загревање на кошницата, забележано е зголемување на температурата на периферијата, додека на местото со легло термалната камера утврдила опаѓање на температурата. Според термалните снимки јасно се гледа дека пчелите физички ја пренесуваат апсорбираната топлина од нивните тела до периферните делови од кошницата подалеку од леглото, систем развиен слично на кардиоваскуларниот систем кај цицачите. Ова е уште еден доказ за тоа дека секое пчелно семејство функционира како суперорганизам.

[dropcap]Н[/dropcap]ашата држава е една од малкуте земји во светот, кои можат да се пофалат со целосна територијална покриеност од локален и автохтон подвид на пчели. Македонската медоносна пчела (Apis mellifera macedonica), освен на целата површина на Македонија, ја има и во северна Грција, делови од Бугарија, дел од Србија, Украина и Романија. Детерминирана е од Фридрих Рутнер, кој во 1988 година ја определил територијалната распространетост на овој подвид и покажал дека A.m.macedonica јасно се разликува од грчката (A.m.cecropia), крањската (A.m.carnica) и останатите европски подвидови на медоносни пчели. Во тоа време бугарските и романските пчеларски научници не можеле да се помират и да ја прифатат оваа одлука на Рутнер, сметајќи дека тие имаат свој подвид на пчели. Така Бугарите македонската пчела ја именувале A.m.rodopica, а Романците A.m.carpatica. Денес, називот A.m.macedonica е прифатен и за нивните автохтони пчели, па овие принудни називи скоро и да не се користат.

Уште пред повеќе од 2000 години, Аристотел забележал дека посветлата пчела (македоника) е поблагородна, повитална и помирна од потемната локална пчела (секропија). Многу години подоцна во Р. Македонија, експериментот на групата COLOSS го потврдил тврдењето на Аристотел. Докажано е дека оваа пчела има слаба до умерена одбранбена способност и дека при работа со неа понекогаш е потребна пчеларска капа. Се смета дека мирниот темперамент е поради блиската роднинска врска на македонската и крањската пчела.

Морфолошки, невозможно е да се забележи разлика помеѓу крањската и македонската пчела. Единствено, понекогаш жолтата пегавост на стомачните прстенчиња може да посочува на разлика помеѓу подвидовите, но тоа не може да се смета како релевантен споредбен фактор. Нема некоја поголема разлика во бојата кај пчелите работнички, трутовите и матиците, па понекогаш претставува проблем да се најде матицата доколку таа не е обележана. Телото на македонската пчела е прекриено со кратки и задебелени влакненца. Крилцата се куси, нозете се долги, трупот е тенок и релативно долг, со просечна должина од 6,5 mm. Има добро развиено јазиче, пчелите се добри летачи и можат да летаат по храна на поголема оддалеченост, поради што се сметаат за вредни и добри работници. Трутовите се нешто помали од оние кај крањската пчела.

Имаат тенденција кон роење, при што ја искористуваат првата прилика пружена од пчеларот, за да се изројат. Во фазата на роидбен нагон, градат неверојатно многу матичници. Се смета дека причината за изразениот роидбен нагон е тоа што со векови наназад се одгледувале во просторно ограничените традиционални плетени трмки или кошари. Македонската пчела собира големи количини на прополис, што ја прави одлична за пчеларите насочени кон производство на овој пчелин производ, но изразеноста на оваа особина понекогаш ја отежнува работата во кошницата поради прополизираните и споени рамки и делови од кошницата. Со медобер почнува уште во рана пролет и произведува специфичен мед за овој подвид, со посебен и уникатен квалитет. Просечната медопродукција засега изнесува 17 кг. Ретко покажува афинитет кон грабеж. Македонската пчела е доста економична. Во текот на презимувањето, според мерењата на Доц. Д-р Узунов, троши околу 8 кг храна, односно околу 50 грама мед дневно. Лесно презимува и почнува со развој многу рано. Леглото е доста компактно. Отпорна е на болести на леглото, а испитувањата правени во Англија, Германија и Австрија во региони со висока заразеност на ноземоза, покажале дека македонската пчела добро презимува и покажува изразена отпорност кон ноземата.

Моментно, во државава постојат неколку здруженија и институции кои работат на испитување, конзервирање и подобрување на македонската пчела. Истите со гордост ја промовираат и прават обиди за нејзина популаризација низ светот, затоа што да се има ваков автохтон генетски потенцијал, воопшто не е мала и незначајна работа.

[dropcap]З[/dropcap]а нормално извршување на работните обврски во кошницата, на пчелите им е потребен сон. Но, кога пчелите спијат? Kако се одвива тој процес кај нив и колку трае?

Спроведена е студија со намера да се испита спиењето кај пчелите работнички и да соберат податоци за тоа дали има разлика во спиењето кај различни касти на пчели, нивното однесување, позицијата и поставеноста на пчелите додека спијат.

Со користење на современа и модерна технологија, утврдено е дека додека пчелите спијат, тие се во неподвижна состојба, телата им се виснати под дејство на гравитацијата, антените се завиени и неподвижни, а дишењето е непостојано и испрекинато, што се забележува од пулсирањето на стомачето.

А-типична позиција на пчела која спие, В-температура на телото кај пчелите додека спијат се разликува од онаа кога се будни (со стрелка е обележана будна пчела, а над неа е пчела која спие), С-со [ е означена млада пчела заспана во ќелија

 Во врска со позицијата во гнездото каде што спијат пчелите, забележано е дека различни касти на пчели работнички спијат различно позиционирани. Најмладите пчели спијат во ќелиите во центарот на гнездото, а со стареењето пчелите спијат сè подалеку од него.

Пчелите „чистачки“ (стари до 3 дена) спијат најмалку, но кога спијат, тоа секогаш го прават во ќелиите од саќето и во скоро еднакви периоди во денот и ноќта.

Пчелите „одгледувачи“ (на возраст од 4-12 денови) спијат подолго од хигиеничарките, но поретко во ќелиите. Оваа каста на пчели повеќе спие во текот на денот.

Пчелите задолжени за складирање на храната (на возраст од 13-20 денови), спијат повеќе ноќе отколку дење и тоа повеќе го прават на саќето околу гнездото отколку во ќелиите.

Пчелите излетнички спијат највеќе од сите пчели работнички, а омилен период за спиење им е ноќта. Никогаш не спијат во ќелиите од саќето, туку разместени се на саќето подалеку од гнездото и по ѕидовите од кошницата.

Забележани се и промени во температурата на телото при спиење во однос на температурата на телото кога пчелите се будни. Мерена е температурата само на пчелите кои спијат надвор од ќелиите.

Пчелите складирачи имаат пониска темпаратура кога спијат отколку кога се будни.

Пчелите негувателки имаат повисока температура на телото кога спијат.

Излетничките се многу поладни кога спијат отколку кога се будни.

Постојат повеќе објаснувања за позиционирањето во кошницата при спиењето, времетраењето на спиењето и разликите на температурата на телото кој го имаат кастите на работничките пчели.

Младите пчели најмногу се движат и имаат најмногу обврски токму во срцето на гнездото, па нивното спиење се сведува на повеќекратни куси дремки (некогаш и по 30 секунди). Се смета дека тие спијат во ќелиите за да избегнат меѓусебно вознемирување во текот на извршувањето на обврските. Друга причина е тоа што во ќелиите температурата е повисока, услов што им одговара на младите пчели.

Мирот кој им е потребен на пчелите излетнички после напорната работа, според одредени тврдења, е причината зошто старите пчели спијат подалеку од центарот на друштвото. За елиминирањето на стресот кој го преживуваат при собирањето храна и за надополнувањето на потрошената енергија за таа да се донесе во кошницата, на работничките пчели им е потребен добар сон. Затоа тие спијат во текот на ноќта, бидејќи голем дел од нивната работа зависи од сонцето и неговата светлина. Пчелите излетнички секогаш мислат на пчелното семејство, па со спиењето понастрана од леглото и младите пчели, сакаат да спречат ширење на болести и паразити кои можеби ги добила и закачиле додека летале надвор.

[dropcap]М[/dropcap]едот кој го користиме добиен e од подвидовите на Apis mellifera, широко распространети по светот. Несомнено, овој мед е најраспространет, а воедно и најквалитетен. Но, регионално постојат повеќе видови на мед, добиен од страна на други видови на пчели. Овој мед често може да биде собран во значителни количини. Азиските видови од родот Apis, произведуваат мед многу сличен по состав и вкус на медот добиен од подвидовите на Apis mellifera. Пчелите без осило (Meliponini) произведуваат мед, кој е доста течен и чиј вкус во голема мера може да варира. Apis dorsata складира мед со различен состав и својства, зависно од годишното време и надморската височина.

Apis cerana може да се одгледува во кошници, исто како некои од тропските подвидови на A. mellifera. Пчелите од овој вид биле единствените кои се одгледувале во Азија, сè до донесувањето на европските пчели во многу делови од Азија. Во тропските региони A. cerana дава мед во доста мали количини (3-10 кг по семејство), додека во поумерените региони нешто повеќе. Медот од A. cerana се разликува од медот на A. mellifera по понискиот процент на ензимот дијастаза и поголемата содржина на вода, а има разлика и во амино-киселинскиот состав. Медот од останатите два вида на Apis, A. dorsata и A. florae, се собира само од дивите колонии и е во многу мали количини, поради нивното мало гнездо. За медот од останатите азиски видови на пчели  A. andreniformis, A. laboriosa и A. koschevnikovi, не постојат никакви информации.

Социјалните пчели без осило (Melponini), медот го складираат во посебни медни чаури, наместо во саќе. Медот од овие пчели се зема од нивните диви колонии или од семејствата кои се чуваат во специјални кошници. Се смета дека Инките и Маите доживеале пчеларски процут токму со Melponimi пчелите.

 Составот на медот од овие пчели често знае да варира, има нестандарден квалитет, а во однос на медот од A. mellifera содржи повеќе вода, има поголема киселост, има поголемо бактериостатско (инхибиторно) дејство и не содржи дијастаза.

A. dorsata складира повеќе видови на мед: црвен мед – направен од нектар собран од растенија на голема надморска височина, пролетен мед – собран на пониска надморска височина и есенски мед – собран од растенија на било која надморска височина. Најмногу ценет е црвениот мед, кој собирачите на мед од диви колонии (најчесто од Непал) го продават пет пати поскапо од цената на медот добиен од A. mellifera. Причината за високата цена е во големата медицинска вредност на медот и неговото интоксикативно (опивачко) дејство, кое го добива од состојките на нектарот собран од рододендронот.

Други инсекти кои складираат мед, кој се користи и за човечка исхрана, се некои бумбари (Bombus) и некои видови на оси (Nectarina и Polybia).

[dropcap]Т[/dropcap]рутовите се развиваат од неоплодени јајца. Нивниот развој трае 24 дена, односно 3 дена како јајце, фазата на ларва трае 6 дена и кукла 15 дена. Сперматогенезата кај нив започнува уште во стадиумот на ларва, а спермиогенезата завршува во стадиумот на кукла. Уште во првата недела како возрасна единка, сперматозоите се транспортираат од тестисите до семените везикули на трутот, каде остануваат сè до спарувањето на матицата. Но трутовите не се способни да се парат веднаш по трансферот на семето, поради тоа што ендофалусот на трутот не е физиолошки способен да ја прими спермата и да копулира со матицата. Ова е можно дури кога трутовите се постари од 10 дена. Квалитетното оплодување на матицата зависи од количината и квалитетот на семето внесено во сперматеката. Во текот на природното спарување матицата е оплодена од 3-17 трутови кои поединечно внесуваат од 1,5-1,7 µl сперма. Со возраста, бојата и вискозноста на семето се менуваат. Испитувањата и мерењата направени на одделот за пчеларство при Универзитетот за земјоделство во Краков, покажуваат дека кај трутовите на возраст од 2 недели, семето има жолтеникава боја и е течно, додека кај трутовите на возраст од 4 недели спермата е кремасто до кафеаво обоена и количината е поприлично вискозна. Исто така испитувањата покажуваат дека најсоодветни за природно и вештачко оплодување се трутовите на возраст од 10-21 ден. Трутовите помлади од 10 дена се незрели, додека трутовите над 21 ден имаат повискозна сперма која може да ја блокира сперматеката на матицата. Истражувањето покажува дека возраста има влијание и врз волуменот на спермата, односно со стареење на трутовите се намалува нејзиниот волумен. Но од друга страна, со возраста доаѓа до зголемување на виталноста на спермата и нејзината оплодувачка способност, но сепак вискозноста на спермата ги прави постарите трутови непопуларни љубовници. Барем не при инструменталното оплодување. Во природата важат други правила.