Автор: Горан Алексовски

[dropcap]З[/dropcap]аедно со пчелите, бумбарите се едни од главните опрашувачи на растенијата. Нивното големо значење за производството на храна, улогата во одржувањето на биодиверзитетот, како и прекумерното користење на пестициди, антибиотици и хемиски препарати во земјоделството кои покрај на пчелите штетно делуваат и врз бумбарите, се причина тие да бидат истражувани од многу екологисти, ентомолози и други научници.

Ефективната бројка на популацијата на роднините на пчелите се определува според густината на населеност на гнездото, па пронаоѓањето на живеалиштата и мерењето на овие параметри се едни од најбитните чекори во конзервацијата на овие корисни инсекти. Но, најтешката работа е-како да се најде нивното гнездо. Бумбарите во природата најчесто се сместени во подземни живеалишта на терени обраснати со густа вегетација, што ги прави невозможни за пронаоѓање од страна на човекот. Поради оваа причина, многу малку се проучуваат репродуктивните, социјалните и другите останати навики и однесувања кај слободните колонии на бумбари во природата.

Тргнувајќи од инстинктот на јазовецот, најголемиот непријател и предатор на бумбарите, кој за да дојде до нив го користи сетилото за мирис, група на научници од Шкотска решиле да експериментираат со куче. Користеле куче на британската армија, кое претходно го дресирале употребувајќи материјал од гнезда на бумбарот Bombus terrestris. При тестирањето кучето имало 100% успех во пронаоѓањето на тестниот материјал, разместен на тренинг локацијата. Подоцна, при реалното пронаоѓање на терен, на еден од шкотските острови со површина од околу 30 хектари, за краток период  биле пронајдени дури 33 гнезда на бумбари. Интересно е тоа што освен гнезда на B. terrestris на кои било тренирано, кучето откривало гнезда на уште три видови на бумбари.

Ова, според Шкотските истражувачи, е одличен чекор напред кон проучувањето, заштитата и зачувувањето на овие многу битни инсекти.

[dropcap]М[/dropcap]атицата е многу поголема од пчелите работнички и живее многу подолго, поради една причина-матичниот млеч. Користејќи матичен млеч од страна на  научниците добиена е ултра-голема мува. Дали на ред се луѓето?

Главниот виновник одговорен за растењето и трансформацијата на обична работничка ларва во матица е протеинот ројалактин, кој се наоѓа во матичниот млеч. Јапонскиот биотехнолог Масаки Камакура, во испитувањето на ројалактинот и неговото делување како тој од два исти организми со иста ДНК создава пчели работнички и пчели матици, користел ларви на муви кои ги хранел со матичен млеч. Ги одбрал мувите поради можноста за лесно следење и изолирање на гените на кои влијаел ројалактинот. На големо изненадување, забележал зачудувачка разлика кај мувите хранети со матичен млеч во однос на мувите хранети со казеински раствор. Мувите хранети со матичен млеч значително биле поголеми, побрзо се развиле и живееле подолго.

Камакура е првиот кој  експериментира со матичен млеч надвор од пчеларството, а успехот кој го имал со мувите, вели дека прави простор за понатамошни понапредни испитувања и експерименти со други животински видови.

Истражувачот се надева дека во иднина матичниот млеч ќе се користи поинтензивно од страна на луѓето, со цел да се влијае врз долговечноста на човекот.

[dropcap]А[/dropcap]мериканските пчелари со носталгија се потсетуваат на времето од пред дваесетина години, кога вкупниот број на пчелни кошници бил околу 6 милиони и САД произведувале мед дури и за извоз. Денес, пчеларат со 2,6 милиони кошници, а САД се приморани да увезуваат голем процент на мед за домашна потрошувачка.

Главниот причинител за драстичното смалување на бројот на пчелни семејства е вароата. Пчеларите во очај, пробувале да го уништат крлежот со најразлични средства и препарати. Но, на овој начин нанесувале штета и врз пчелните семејства, ослабувајќи ги и спречувајќи им ја способноста на пчелите сами да создаваат отпорност и адаптација кон одредени болести, временски услови и паразити. Со претераното користење на хемиските препарати предизвикувале резистентност кај вароата, па затоа борбата во која главно оружје е хемијата, пчеларите од САД сè повеќе ја губат.

Поради тоа, некои пчелари спасот од штетите кои секоја година им ги нанесува вароата, го гледаат во Русија. Многу пчелари комерцијално започнале да населуваат кошници со пчели од Русија, односно од регионот Приморски Крај, сметајќи дека оваа пчела е во голема предност во однос на отпорноста кон вароа, поради тоа што и крлежот и пчелата потекнуваат од ист регион. Д-р Том Рајндерер, иницијатор на целиот проект, после долгогодишно преговарање и убедување со владите на САД и на Русија, успеал да донесе и инсталира неколку експериментални руски матици. Во текот на испитувањата на резистентните особини забележал дека овие пчели генетски ја имаат способноста за отстранување и елиминирање на вароата, не само од своето тело, туку и од заразените кукли. Поради оваа причина, руската пчела започнала да се шири низ американските пчеларници. Но, за да не се изгуби генетската чистота на пчелите и нивната ценета особина, а знаејќи го тешкиот начин на кој пчелата е увезена во САД, матиците се спаруваат во одредени региони преплавени со трутови од оваа пчела. Пчеларите се обврзани и на редовно поднесување примероци од своите пчеларници за испитување на ДНК.

Одгледувачите на увезените руски пчели се свесни, дека на овој начин нема да можат да издејствуваат комплетно уништување на вароата, но сметаат дека со генетската особина која ја имаат пчелите од Русија, би се направила некоја природна рамнотежа и би се намалиле огромните загуби кои ги бележи пчеларството во САД.

[dropcap]„ Р[/dropcap]асте цената на медот поради лошото време„. „Дождот ги испразни кошниците, се бара поскапување на медот“. „Поскапува медот, лошата сезона го зема данокот“. Вакви наслови се читаа последниве неколку месеци откако заврши сезоната на медобер кај нас. И не дека не е така, и не дека немаат право-што се однесува до лошото време. Но, од каде тоа дека кога медот го нема вреди злато и треба да е скап, а кога го има не е интересен и може да се продава по цена на два дволитарски ни малку здрави газирани сокови.

Медот е храна, медот е лек, медот е здравје. За едни начин на здрав живот, за други љубов, обврска и семејна егзистенција, а за трети можност за профит. Сите уживаат кога го има, но највеќе оние третите. Но, нив им одговара и да го нема. Е, токму тие ги иницираат и лансираат ваквите изјави. Знаејќи дека на неколку сезони со просечен медобер, следува понекоја скромна, следуваат изјави во стилот на оние горенаведените. Затоа, кога во некоја наредна пчеларска сезона времето ќе биде одлично, ќе нема кој да биде виновникот и во кого да се вперува прстот доколку некој пчелар напише повисока цена на својата тегла или барем ја задржи оваа сегашната. Пчеларите пак ќе го продаваат медот по онаа срамна цена, а профитерите ќе го откупуваат по уште посрамна. А временските услови и понатаму ќе ни ја „диктираат“ цената на медот.

Се додека не почне да се цени трудот на пчелите, работата на пчеларот, финалните пчелни производи и ангажирањето за тие производи правилно да се презентираат, на купувачот и на скромниот пчелар ќе им се сервираат вести од ваков тип. А се мора и треба да почне од пчеларот.

Никогаш кај нас не сме прочитале за тоа дека цената на медот е зголемена затоа што костенот во Македонија дава одлично ароматизиран мед, затоа што низ државава се собира неверојатно квалитетен шумски мед, затоа што ливадата кај нас го прави медот уникатен, затоа што уште имаме незагадени поледелство и овоштарство како извори на квалитетен мед, затоа што имаме умешен пчелар итн. Се додека ова стратегија на манипулаторите полека не бива препознавана и отфрлана од пчеларите, доброто и лошото време, а не квалитетните пашни услови, вредната македонска пчела и трудољубивиот пчелар, ќе бидат критериум за одредување на цената на медот кај нас.

„Освен парите, нема ништо послатко од медот“-рекол Бенџамин Френклин, поранешен државник, научник, философ, писател, изумител, дипломат, графичар и др. Штета. Не бил пчелар.

Горан Алексовски

[dropcap]М[/dropcap]едот кој го користиме добиен e од подвидовите на Apis mellifera, широко распространети по светот. Несомнено, овој мед е најраспространет, а воедно и најквалитетен. Но, регионално постојат повеќе видови на мед, добиен од страна на други видови на пчели. Овој мед често може да биде собран во значителни количини. Азиските видови од родот Apis, произведуваат мед многу сличен по состав и вкус на медот добиен од подвидовите на Apis mellifera. Пчелите без осило (Meliponini) произведуваат мед, кој е доста течен и чиј вкус во голема мера може да варира. Apis dorsata складира мед со различен состав и својства, зависно од годишното време и надморската височина.

Apis cerana може да се одгледува во кошници, исто како некои од тропските подвидови на A. mellifera. Пчелите од овој вид биле единствените кои се одгледувале во Азија, сè до донесувањето на европските пчели во многу делови од Азија. Во тропските региони A. cerana дава мед во доста мали количини (3-10 кг по семејство), додека во поумерените региони нешто повеќе. Медот од A. cerana се разликува од медот на A. mellifera по понискиот процент на ензимот дијастаза и поголемата содржина на вода, а има разлика и во амино-киселинскиот состав. Медот од останатите два вида на Apis, A. dorsata и A. florae, се собира само од дивите колонии и е во многу мали количини, поради нивното мало гнездо. За медот од останатите азиски видови на пчели  A. andreniformis, A. laboriosa и A. koschevnikovi, не постојат никакви информации.

Социјалните пчели без осило (Melponini), медот го складираат во посебни медни чаури, наместо во саќе. Медот од овие пчели се зема од нивните диви колонии или од семејствата кои се чуваат во специјални кошници. Се смета дека Инките и Маите доживеале пчеларски процут токму со Melponimi пчелите.

 Составот на медот од овие пчели често знае да варира, има нестандарден квалитет, а во однос на медот од A. mellifera содржи повеќе вода, има поголема киселост, има поголемо бактериостатско (инхибиторно) дејство и не содржи дијастаза.

A. dorsata складира повеќе видови на мед: црвен мед – направен од нектар собран од растенија на голема надморска височина, пролетен мед – собран на пониска надморска височина и есенски мед – собран од растенија на било која надморска височина. Најмногу ценет е црвениот мед, кој собирачите на мед од диви колонии (најчесто од Непал) го продават пет пати поскапо од цената на медот добиен од A. mellifera. Причината за високата цена е во големата медицинска вредност на медот и неговото интоксикативно (опивачко) дејство, кое го добива од состојките на нектарот собран од рододендронот.

Други инсекти кои складираат мед, кој се користи и за човечка исхрана, се некои бумбари (Bombus) и некои видови на оси (Nectarina и Polybia).

[dropcap]Н[/dropcap]а 11 септември 2014, Националниот центар за пчеларство при Институтот за зоологија во Венеција, потврди дека е детектирано присуството на малата кошничка бубачка во Италија. Веста брзо ја потресе пчеларската јавност во Италија и Европа, предизвикувајќи загриженост кај пчеларите затоа што мора да вклучат уште еден паразит во листата на активни непријатели на пчелите. Колку сме запознаени со овој паразит?

Малата кошничка бубачка Aethina tumida (SHB) е инвазивен паразит кај пчелите. Потекнува од Суб-Сахарска Африка. Бубачките се раширени скоро по сите кошници во нивниот матичен крај, но таму скоро и да не се сметаат за некоја посериозна закана по пчелите. Бубачките се 5-7 мм долги, 3-4 мм широки, имаат овална до издолжена форма и прекриени се со фини влакненца, но нивната големина и изглед често можат да варираат помеѓу популацијата. Најчесто, по раѓањето имаат светла боја, а подоцна со растењето добиваат кафеава боја. Кога процесот на растење завршува и стануваат зрели единки, добиваат црна боја на телото. Телото им е поделено на три дела: глава, на која се наоѓаат две антени, гради  и стомак, кој одозгора делумно е прекриен со еден пар крила. Имаат три пара на нозе кои им овозможуваат прилично брзо движење. Возрасните единки набљудувани во кошницата можат да се видат само одозгора, со збиен труп на кој не можат да се забележат нивните антени и нозете.

Развојот им се состои од три циклуси: јајце, ларва и нимфа. Јајцата се слични на оние на пчелната матица, но нешто помали. Имаат бисерно бела до проѕирна боја, широки се 0,29 милиметри, а долги 1,4 милиметри. Женките  ги несат јајцата во пукнатините на кошницата, на дното по празното саќе, па дури и врз ќелиите со полен и пчелно легло. Женките можат дури и да го прегризаат капачето со кое е запечатена ќелијата и внатре да снесат јајца. Јајцата, обично се снесени без ред и се расфрлани во групи. Една женка несе до 1000 јајца во текот на животот.

За 4 дена од јајцата излегуваат ларви кои вееднаш се хранат со медот, поленот и пчелното легло. Ларвите се слични со ларвите на восочниот молец и можат да се распознаат по боцките распоредени долж целиот грб и трите пара на нозе на предниот дел. Ларвите на восочниот молец немаат боцки и имаат 3 пара нозе на предниот дел и 4 пара на куси и неразвиени нозе на задниот дел од телото. Ларвите на кошничката бубачка имаат кремасто до бледо златна боја. За 10-16 дена ларвите излегуваат надвор од кошницата во форма на кукла, каде се доразвиваат. Најчесто се закопуваат во земјата и тоа на растојание најмногу до 180 цм од кошницата од која излегле. Остануваат 3-4 недели во земја на длабочина до 10 цм, а потоа како возрасни единки напаѓаат други кошници, водејќи се по многу добро развиеното чувство за мирис.

Возрасните единки се многу добри летачи и можат да се рашират на други семејства многу лесно. Способни се да летаат со излезените роеви и да ги следат до нивното ново живеалиште. Животниот век им трае 6 месеци, а за една сезона во пчелното семејство можат да созреат неколку генерации на бубачки. Престануваат со репродукција во текот на зимата, која возрасните единки ја поминуваат веднаш покрај пчелното клубе.

Пчелите не се способни сами да ги исфрлат возрасните бубачки од кошницата, а нивниот цврст оклоп е отпорен на пчелните убоди. Често пчелите ги втеруваат бубачките во тесните делови од кошницата и нејзините пукнатини, мислејќи дека таму ќе ги изолираат и заробат. Но бубачките имаат добро развиена способност да ги користат своите антени со кои многу вешто глумат трутови кои молат за храна од своите пчели чувари. На овој начин пчелите чувари многу лесно се измамени и ги хранат своите заробеници. На овој начин бубачките можат да преживеат долг период во заробеништво.

Кога бубачките ќе снесат многу јајца низ саќето со мед и легло, медот станува воденаст, лигав и растопен. За разлика од молецот, бубачките не прават пајажинести ходници по саќето. При преголема дефекација низ саќето со мед, на саќето се развиваат мувли, медот ферментира, се расипува и растекува по целото саќе, што може да предизвика матицата да престане со несење и да дојде до пропаѓање на семејството.

Најзагрозени се слабите семејства, но дури и силните друштва не успеваат да се одбранат од нападите на бубачката. Нуклеусите па дури и оплодниците се исто така мета на бубачката. Доколку рамките со мед се извадат од кошниците и се остават на одложено време за цедење во пчеларската куќичка, лесно може да бидат нападнати од бубачката. Медот во кој има фекалии од бубачката, а е центрифугиран, доколку се даде на пчелите тие ќе го одбиваат, а поради вкусот не е добар ни за човечка исхрана, па затоа не треба да се меша со друг мед.

Дијагнозата за инфекција од бубачката се поставува врз основа на визуелен преглед на саќето, пукнатините на кошницата и најтемните и најнедостапни места во неа. При подигањето на поклопната даска, на нејзината долна страна можат да се забележат бубачките како трчаат. Можат да се видат и на рамконосачите и на површината од саќето. Бубачката не поднесува светлина и тоа е еден од најлесните начини за докажување на нејзиното присуство. Ако сакаме да провериме дали има бубачки во спратовите, се превртува капакот од кошницата и се става на земја. Врз него се става спратот и се продолжува со вообичаените активности и работа на пониските спратчиња на истата или на нова кошница. За десетина минути, се крева спратот и доколку има бубачки тие ќе се забележат како трчаат по капакот, барајќи заштита од светлината. Друг метод е кога во задниот дел од кошницата на подот ќе се стават парчиња дебел картон на кој ќе му се искине едниот слој хартија (да останат само ребрата). Бубачките, криејќи се од пчелите влегуваат во шуплините и лесно ќе можат да се забележат.

Доколку постои сомневање за присуство на бубачката на пчеларникот, потребно е да се известат надлежните служби или примерок од сомнителните бубачки, ларви или содржина да се стави во алкохол или стерилен сад и да се однесат во надлежна лабораторија.

[dropcap]П[/dropcap]опуларниот цитат на Алберт Ајнштајн „Ако пчелите исчезнат од површината на земјата тогаш човекот би имал уште само 4 години живот. Нема да има пчели, нема да има опрашување, нема да има растенија, нема да има животни, нема да го има и човекот“, кој има и втора верзија „Ако пчелите исчезнат, човекот нема да има повеќе од 4 години опстанок“, за некои луѓе претставува причина за скептицизам и сомневање дали славниот физичар навистина го рекол тоа.

Интернет страната www.quoteinvestigator.com која ги проучува изјавите и цитатите на познатите личности, потврдувајќи ја нивната автентичност, длабоко навлегува во потеклото и веродостојноста на популарниот цитат на Ајнштајн. Проучувајќи ги сите изјави во врска со пчелите, а истовремено поврзани и блиски до Ајнштајн, quoteinvestigator како заклучок вели дека не постојат никакви посериозни докази за тоа дека оваа изјава потекнува лично од Ајнштајн. Слични цитати, кои се поврзуваат со исчезнувањето на пчелите, им се прибележуваат и на Чарлс Дарвин, Морис Метерлинк, Е.О. Вилсон и уште неколку автори, во различни временски периоди пред, во текот на животот и после смртта на Ајнштајн, па се смета дека некој од авторите на списанијата во кои е објавен популарниот цитат на Ајнштајн, направил грешка и некои од погоре наведените автори ги заменил со Ајнштајн. Можеби и прашањето кое група на ученици во 1951 година му го поставиле на Ајнштајн во врска со тоа што би се случило со земјата доколку сонцето згасне, има влијание во целата оваа приказна. Одговорот на Ајнштајн бил дека без сончева светлина ќе нема пченица, ќе нема леб, ќе нема трева, ќе нема месо, ќе нема млеко и се ќе биде замрзнато. Иако во одговорот не се споменати пчелите, се смета дека некој автор направил комбинација од оваа и  нечија друга изјава и се добила денес добро познатата изрека за пчелите.

Кому и да му се препишува заслугата за овој цитат, авторот не е далеку од вистината.

[dropcap]К[/dropcap]ашлицата кај децата, па и возрасните може да трае доста долго, а при тоа го исцрпува организмот и предизвикува омалаксаност. За смирување на кашлањето најчесто се купуваат сирупи, за кои се тврди дека се направени на природна база, но секогаш постои барем една состојка која не ја познаваме и чиј начин на далување за нас е непознат. Затоа најдобро е ваквите сирупи да се подготвуваат дома од природни состојки чие дејство е веќе докажано. Еве рецепт за еден таков сируп:

• 200 мл мед (по ваш избор, но препорачливо е темен мед);
• сок од еден лимон;
• една лажица сушена жалфија.

Сите состојки се мешаат во поклопен сад кој се става во друг сад во кој има вода. Кога водата ќе почне да врие, смесата останува така на пареата околу 5 минути, а потоа се трга на страна и се завиткува во нешто топло или се става во термос. После дваесет минути, смесата се цеди преку цедалка и се полни во стаклена тегла. Од овој сируп, на деца им се дава по една мала лажичка 3 пати на ден, а возрасните земаат 3 пати по една голема лажица. Освен што ја ублажува кашлицата, сирупот со мед го лекува болното грло и делува како антипиретик.

[dropcap]П[/dropcap]ознато е дека антибиотиците се микс од повеќе компоненти. Пред да се земе секој антибиотик, потребно е да се консултира лекар, а за да се купи истиот, потребен е лекарски рецепт. Но зошто да се земаат пилули, кога лекот го имаме во кујната или може да се купи без лекарски рецепт и да се зема без ограничувања и без следење на апликативни термини. Во листата од шест вакви делотворни природни антибиотици е и медот. Познато е дека медот бил користен како антибиотик уште пред да бидат познати, откриени и развиени антибиотиците. Денес, научно е докажано дека медот има антибактериско дејство и успешно лечи осипи на кожата, изгореници и рани. Медот ги чисти забите и устата од бактерии и го запира крварењето на непцата. Исто така, ефикасно ги лекува чиревите и плускавците. При лекување на рани и воспаленија, многу е важно да се избере вистинскиот мед за таа намена. Темниот мед има подобро антибактериско дејство, но мора да биде свеж и течен. Не смее да биде пастеризиран, затоа што на тој начин значително ослабува неговото антибактериско дејство.

Останатите пет продукти со природно антибиотско дејство се: лукот, жалфијата, циметот, ориганото и каранфилчето.